Richtlijnen Print deze pagina

home / infoportaal / Richtlijnen

Richtlijnen

Wat is een richtlijn?

Een richtlijn is een hulpmiddel bij het slaan van een brug tussen de theorie en de praktijk. Het primaire doel van een richtlijn is het verbeteren van de kwaliteit van zorg aan de patiënt (Van Wijmen, 2000). Er zijn meerdere definities van richtlijnen die in principe op hetzelfde neerkomen. Het LEVV hanteert de volgende definitie:

Een richtlijn is een document met systematisch ontwikkelde aanbevelingen om zorgverleners en patiënten te helpen bij beslissingen over passende zorg in specifieke situaties (Lohr and Field, 1992).

Aanbevelingen

De Dikke van Dale zegt over aanbeveling: 'advies om van het genoemde of bedoelde gebruik te maken'. Het gaat dus om een advies, zoals u zelf bijvoorbeeld wel eens een advies geeft als iemand een probleem heeft. De aanbevelingen helpen de verpleegkundige en/of verzorgende een beslissing te nemen.

Passende zorg

In de praktijk kan het bijvoorbeeld voorkomen dat u niet weet hoe u moet voorkomen dat een zorgvrager smetplekken krijgt. In de richtlijn Smetten kunt u lezen wat u het beste kunt doen in zo'n situatie. Maar wanneer volgt u een advies wél op, en wanneer juist niet? Daarvoor moet duidelijk zijn dat het advies het specifieke probleem van de zorgvrager ook werkelijk oplost, of anders gezegd: het gaat om passende zorg in specifieke situaties.

Systematisch ontwikkeld

Tot slot gaat het bij een richtlijn om adviezen die systematisch ontwikkeld zijn. Dit wil zeggen dat een richtlijn wordt ontwikkeld volgens een vast patroon. Richtlijnontwikkelaars bekijken of het onderwerp al eerder is onderzocht, maar de mening van deskundige verpleegkundigen en/of verzorgenden telt eveneens. Ook de mening van patiënten wordt meegenomen bij het ontwikkelen van de richtlijn.

Ga naar boven

Wat is een evidence based richtlijn?

'Evidence Based' wil zeggen dat er volgens een beschreven methode grondig is gezocht naar wetenschappelijke literatuur. Daarna worden aanbevelingen voor passende zorg geformuleerd. Evidence based wil niet zeggen dat de aanbevelingen uitsluitend tot stand komen op basis van wetenschappelijke onderzoeksresultaten. Evidence based richtlijnen zijn gebaseerd op:

  • wetenschappelijke onderzoeksresultaten
  • klinische ervaring
  • voorkeuren van patiënten
  • beschikbaarheid van hulpmiddelen
    (Cullum, 2000)

Wetenschappelijke onderzoeksresultaten

Richtlijnontwikkelaars zoeken in relevante databanken naar wetenschappelijke literatuur. Het resultaat wordt op kwaliteit beoordeeld. De wetenschappelijke literatuur van de hoogste kwaliteit is de zogenoemde 'best evidence'. Deze wordt geselecteerd en geanalyseerd. Op basis van de 'best evidence' worden wetenschappelijke conclusies getrokken. Deze conclusies worden afgewogen tegen klinische ervaring, voorkeuren van patiënten en beschikbaarheid van middelen.

Klinische ervaring

Naast wetenschappelijke kennis is ook de klinische ervaring van belang. Deze praktijkgerichte, inhoudelijke- en ervaringskennis nuanceert of bevestigt de gevonden conclusies.

Voorkeuren van patiënten

Een richtlijn heeft tot doel de kwaliteit van zorg aan de patiënt te verbeteren. Het is mogelijk dat twee verschillende behandelingen even effectief zijn. Als een grote groep patiënten aangeeft dat behandeling 1 door hen als veel minder zwaar wordt ervaren dan behandeling 2, kan dit tot gevolg hebben dat de richtlijn behandeling 1 aanbeveelt. De mening van de patiënten heeft dus invloed op de uiteindelijke aanbeveling.

Beschikbaarheid van hulpmiddelen

Een hulpmiddel kan door middel van onderzoek zeer effectief zijn gebleken, maar als het middel niet verkrijgbaar is (bijvoorbeeld omdat het te duur is of alleen in het buitenland verkrijgbaar) kan het ook niet worden aanbevolen.

Ga naar boven

Waarom zou een verpleegkundige of verzorgende een richtlijn gebruiken?

Patiënten mogen van verpleegkundigen en verzorgenden verwachten dat zij de beste en meest effectieve zorg leveren, gebaseerd op actuele wetenschappelijke kennis. Met behulp van richtlijnen:

  • weet de verpleegkundige en/of verzorgende wat de beste wijze van handelen is,
  • voorkomt men dat verschillende zorgverleners dezelfde patiënt op een verschillende manier verzorgen en behandelen (voorkomen van variatie in handelen),
  • kent de verpleegkundige en/of verzorgende ook de rol van andere disciplines in het zorgproces.

Een verpleegkundige of verzorgende kijkt continu kritisch naar de mogelijkheden van de door hem of haar te verlenen zorg. Van een richtlijn mag men namelijk afwijken mits dit goed is beargumenteerd en gedocumenteerd. Steeds dient de verpleegkundige en/of verzorgende af te wegen of de aanbeveling in de richtlijn van toepassing is op de specifieke situatie van de patiënt. Een richtlijn beschrijft dan ook de optimale zorg bij de 'gemiddelde' patiënt met een bepaalde aandoening of symptoom. Richtlijnen stimuleren daarmee het kritisch denken van verpleegkundigen en verzorgenden en spreken de vakinhoudelijke deskundigheid van betrokken professionals aan.

Ga naar boven

Waar kan ik richtlijnen vinden?

Het LEVV beschikt over een databank Richtlijnen. De databank bevat richtlijnen die betrekking hebben op de zorg door verpleegkundigen en verzorgenden.  Er wordt onderscheid gemaakt tussen richtlijnen die door V&VN zijn gelegitimeerd en richtlijnen die dat niet zijn.
U kunt in de databank zoeken op trefwoord of kiezen voor een algemeen overzicht van alle richtlijnen.

naar de databank Richtlijnen

Ga naar boven

Wat is een protocol?

Een protocol is een document dat tot doel heeft zorgverleners te ondersteunen bij het uitvoeren van zorginhoudelijke handelingen, met andere woorden het geeft aan hoe een handeling uitgevoerd kan worden (Leytens en Wagner, 2000).
Een protocol is specifiek, lokaal (gericht op instellingsniveau), bevat voorschriften en is veelal afgeleid van een richtlijn.

Ga naar boven

Waaraan moet een protocol voldoen?

In de literatuur is hierover niet veel terug te vinden. Er is geen landelijk vastgelegde structuur waaraan een protocol moet voldoen.  Het LEVV adviseert de volgende items (indien van toepassing):

  • titel (onderwerp)
  • doel
  • aandachtspunten
  • (contra-)indicaties
  • benodigdheden
  • werkwijze stap-voor-stap
  • complicaties
  • datum (autorisatie)
  • auteur
  • verwijzing literatuur
  • achtergrondinformatie
  • verantwoordelijk persoon

Het protocol dient een korte omschrijving van deze onderdelen te geven. De structuur kan helpen bij het vaststellen van de minimale kwaliteitseisen van een protocol.

Ga naar boven

Wat is het verschil tussen een richtlijn en een protocol?

De vrijheid van handelen is bij een protocol beperkt, in tegenstelling tot bij een richtlijn. Richtlijnen zijn richtinggevend. Ze geven aan wat er gedaan kan worden, een protocol geeft stap voor stap aan hoe iets gedaan moet worden. Om een richtlijn goed te kunnen gebruiken kan deze omgezet worden in een een protocol. Tijdens het ontwikkelen van een richtlijn kan hiermee al rekening worden gehouden.

Ga naar boven

Welke richtlijnen kan ik als verpleegkundige of verzorgende gebruiken in mijn dagelijkse praktijk?

Allereerst kunt u uit de titel en inleiding opmaken of de richtlijn gaat over een patientencategorie die voor u van toepassing is. Let vooral ook op de eventuele afbakening die is gemaakt bijvoorbeeld voor een bepaalde fase van de ziekte of tot een bepaalde setting. Daarnaast kunt u nagaan of verpleegkundigen en/of verzorgenden tot de richtlijngebruikers behoren dan wel of een verpleegkundige en/of verzorgende heeft meegewerkt aan de ontwikkeling van de richtlijn. Of u de richtlijn daadwerkelijk kunt gebruiken hangt af of er aanbevelingen zijn geformuleerd voor verpleegkundigen en/of verzorgenden.

Ga naar boven

Hoe kan ik bepalen wat de kwaliteit van een richtlijn is?

Om de kwaliteit van zorg te verbeteren moeten richtlijnen natuurlijk zelf ook een goede kwaliteit hebben. Een instrument om richtlijnen op kwaliteit te beoordelen is het AGREE-instrument. Dit is een internationaal gehanteerd en erkend instrument voor het beoordelen van richtlijnen. Meer informatie hierover is te vinden op www.agreecollaboration.org. Op www.cbo.nl is het instrument en de bijbehorende handleiding te downloaden. Ook is het mogelijk een richtlijn aan te bieden aan de commisssie legitimering richtlijnen van V&VN. Deze beoordeelt of een richtlijn aan het AGREE-instrument voldoet. Voldoet een richtlijn aan het AGREE-instrument dan wordt de richtlijn door V&VN gelegitimeerd en is sprake van een goedgekeurde richtlijn.

Ga naar boven